लोकनारायण सुबेदी
चीनको प्रतिष्ठित आधिकारिक पत्रिका ग्लोबल टाइम्सको सम्पादकीयले १५ अगस्टका दिन अन्तर्राष्ट्रिय स्थितिका बारेमा एउटा महत्वपूर्ण सम्पादकीय लेख्दै नयाँ शीत युद्धको बिरो गर्न अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई बिशेष आग्रह गरेको छ । वेब सम्पादकः झोंग वेनशिङ, लियांग जुनले गरेको त्यो आग्रहमा यतिबेला शीत युद्धमा झोक्न अमेरिका, जापान र दक्षिण कोरिया मिलेर गर्न थालेका त्यस्ता गतिहरुको बारेमा उल्लेख गर्दै त्यसको बिश्वमा पर्ने नकारात्मक प्रभावले बिश्व साझा भबिष्यमाथि नै दख्खल पुग्ने हुँदा त्यसको बिरोध गरिनु पर्ने जनाइएको छ।
त्यस सम्पादकीयमा भनिएको छ – ‘‘राजनीति र कूटनीति, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र अर्थशास्त्र तथा संयुक्त राज्य अमेरिकामा सेनाको तीन प्रमुख क्षेत्रहरूका हालैका घटनाहरूलाई एकसाथ जोडेर हेर्ने हो भने, त्यहाँ एक डरलाग्दो खोज हुनेछ। यसै साता अमेरिका, जापान र दक्षिण कोरियाका नेताहरूले क्याम्प डेभिडमा बैठक गर्नेछन्। यस प्रकारको शिखर सम्मेलन यी तीन देशको इतिहासमा यो पहिलो हो र चीनविरुद्ध यसको लक्ष्य अब कुनै लुकेको कुरा छैन ।. जापानी सञ्चारमाध्यमका अनुसार जापान र अमेरिकाले चीन, रुस र उत्तर कोरियाले विकास गरिरहेको हाइपरसोनिक युद्ध आयुध(वारहेड)को सामना गर्न संयुक्त रूपमा इन्टरसेप्टर क्षेप्यास्त्र विकास गर्न यसै साता सहमत हुनेछन् ।जहाँसम्म अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडनले हालै हस्ताक्षर गरेको चीनमाथि लगानी प्रतिबन्ध लगाउने कार्यकारी आदेशको कुरा छ, यसको नकारात्मक प्रभाव त फैलिरहेकै छ ।’’
यी माथि उल्लिखित अमेरिकाका कार्यहरू र नीतिगत उपायहरू सबै एक सबल “नयाँ शीत युद्ध’’को लक्षणद्वारा रंगद्वारा रंगिएका छन् र तिनले त्यस्तो शीत युद्धको निरन्तरता र बढ्दो तीव्रताको प्रवृत्तिको तिनले प्रदर्शन गर्दछन् के प्रश्न गरिएको छ भने के तिनीहरूलाई “नयाँ शीतयुद्ध’’को सोच वा कार्यको रूपमा चित्रण गर्न सकिन्छ? यसलाई निम्न चार वटा मापदण्डबाट बुझ्न सकिन्छ भन्दै यसरी प्रष्ट पार्न खोजिएको छ । पहिलो, के यो मुठभेडको शून्य–योग प्रतिस्पर्धा हो वा सहकारी पारस्परिक लाभ हो? दोस्रो, के यसमा वैचारिक सीमाङ्कन वा समान आदानप्रदान, पारस्परिक शिक्षा र विभिन्न सभ्यताहरूबीच शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको करा समावेश छ? तेस्रो, के यसले मुठभेडका लागि गुट र गठबन्धन सिर्जना गर्छ वा यसले खुलापन, समावेशिता र मानवजातिको साझा भविष्य भएको समुदायको निर्माणलाई बढावा दिन्छ ? चौथो, के यसले कथित प्रतिस्पर्धीहरूविरुद्ध नियन्त्रण र दमनको सहारा लिन्छ वा अन्तर्राष्ट्रिय नियम र सिद्धान्तहरूको दायराभित्र सौम्य प्रतिस्पर्धामा संलग्न हुन्छ ? तुलना गर्दा, जवाफ स्वयं–स्पष्ट हुन्छ ।
त्यस सम्पादकीयमा के पनि उल्लेख छ भने – ‘‘जसरी ‘नयाँ शीतयुद्ध’को ढोलको धुन झन् झन् चर्किंदै गएको छ र बारुदको गन्ध झन् झन् घुमिरहेको छ, राष्ट्रपति बाइडनलगायत ह्वाइट हाउसका प्रमुख व्यक्तित्वहरूले अमेरिकाले ‘नयाँ शीतयुद्ध’ चाहँदैन, ‘अमेरिकाले नव–नियन्त्रणलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ’ र ‘वासिङ्टनले शीतयुद्धको शिक्षाबाट पाठ सिक्नुपर्छ र ब्लकहरूको पुरानो शीतयुद्धनिर्माण सुसंगत छैन’ भनेर विभिन्न अवसरमा जोड दिइरहेका छन्।यसले एउटा अनौठो दृश्य सिर्जना गरेको छ जहाँ प्रस्थान मात्र होइन, अमेरिकाका कार्य र वक्तव्यहरू, साथै अमेरिकी आत्म–मूल्यांकन र यसको बारेमा बाहिरी संसारको वास्तविक छापबीच विरोधाभास पनि छ। यो मुद्दा अमेरिकी पाखण्ड वा आत्म–जागरूकताको कमीभन्दा बाहिर जान्छ, यसले एक महत्वपूर्ण अन्तर्निहित जोखिमलाई आश्रय दिन्छ।’’भन्ने कुरा औंल्याएको छ ।
सम्पादकीयले थप अगाडि लेखेको छ – ‘‘त्यहाँ कम्तिमा दुई सम्भावनाहरू छन्। पहिलो, अमेरिकालाई थाहा छ कि ऊ ‘नयाँ शीतयुद्ध’मा संलग्न छ र अमेरिकीलगायत विश्वभरका मानिसहरूले ‘नयाँ शीतयुद्ध’को कडा विरोध गर्छन् र गहिरो चिन्ता गर्छन् भन्ने कुरा अमेरिकालाई राम्ररी थाह छ। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने, अमेरिकाले यो महसुस गरेको छ कि यो एक अत्यधिक जोखिमपूर्ण कार्य हो र त्यसैले यसलाई कहिल्यै स्वीकार गर्दैन। बरु, यसले संसारलाई धोका दिन आफ्नो कार्यलाई नयाँ शब्दले लेबल य लगाउन सक्छ।’’
यस सन्दर्भमा थप अगाडि भनिएको छ – ‘‘दोस्रो परिदृश्य के हो भने अमेरिकाले वास्तवमा “नयाँ शीतयुद्ध’’ शुरु गरेको छ, तर उसले वास्तवमा “नयाँ शीत युद्ध’’ मा संलग्न छ भन्ने चाँहदैन । यो पहिलो परिदृश्य भन्दा बढी गम्भीर परिणाम हुनेछ, किनभने संयुक्त राज्य अमेरिका मात्र एक प्रतिबिम्ब बनाउन र आफ्नो पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्न इन्कार गर्दछ, तर पनि आत्म–सम्मोहन देखि एक बलियो “नैतिक ड्राइभ“ प्राप्त हुनेछ । अमेरिकालाई आफ्नो ढोंग वा वास्तविक निद्राबाट ब्यूँझाउन अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले अमेरिकाले ‘नयाँ शीतयुद्ध’ शुरु गरेको कदमविरुद्ध आफ्नो प्रतिरोध र आलोचनालाई बलियो बनाउन र कदम चाल्न आवश्यक छ भन्ने कुरामा पनि सम्पादकीयले जोड दिएको छ ।
यसलाई अझ प्रष्टरुपमा औंल्याउँदै सम्पादकीयले थप भनेको छ कि – ‘‘अमेरिकी कुटनीतिक रणनीतिकारहरुले जे सुकै भने पनि वा सोचे पनि उनीहरुका गतिविधिहरु चर्को स्वरमा बोल्छन् । अन्तर्राष्ट्रिय चुनौतीहरूको सामना गर्दा, विशेष गरी अमेरिकासँग समान शक्ति भएका तर अमेरिकाभन्दा फरक राजनीतिक र साँस्कृतिक पृष्ठभूमि भएका देशहरूसँग व्यवहार गर्दा, उनीहरूले अभ्यस्त र अनजानमा शीतयुद्धको अनुभवलाई संकेत गर्छन्। तिनीहरू कहिलेकाहीं शीतयुद्धको चश्मा नफुकालेर शीतयुद्धको रणनीतिको सहारा पनि लिन्छन्, संसार र युगलाई हेर्नको लागि जुन पहिले नै ठूलो परिवर्तन भएको छ, यद्यपि उनीहरूलाई यो पनि थाहा हुन सक्छ कि यो गलत र खतरनाक छ।’’सम्पादकीयले भनेको छ ।
त्यस सम्पादकीयमा ‘‘अमेरिकी पत्रिका फरेन अफेयर्सको एउटा लेखले शीतयुद्धको इतिहासले अमेरिकीहरूले संसारलाई कसरी हेर्छन् भन्ने कुरामा बाधा पुरÞ्याएको छ, जसमा अमेरिकीहरूलाई मित्र र शत्रुबीचको खैरो क्षेत्रहरू बुझ्न संघर्ष गर्नु, प्रतिद्वन्द्वीहरूसँगको वार्ताले असम्भव रूपमा उच्च जोखिम बोक्नु र अमेरिकीहरूलाई कम सैन्यीकृत विदेश नीतिको कल्पना गर्न गाह्रो बनाउनु पनि समावेश छ ’’ भन्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ ।
अमेरिको यस्तो रबैयाले के गर्दछ भन्ने स्पष्ट पार्दै भनिएको छ –‘‘इतिहास र वास्तविकताको असमझदारी जति गहिरो हुन्छ, अमेरिकी विदेश नीतिका निर्णयकर्ताहरूमाथि शीतयुद्धको सोचको सीमा र भ्रम त्यति नै बलियो हुन्छ। इो दोहोरो ‘बाइनरी’ सोचले बहुध्रुवीय संसारको जटिलता र समृद्धिलाई बुझ्न असम्भव बनाउँदछ, र भविष्यको लागि कल्पनाको गम्भीर अभाव पनि हुन्छ। त्यसैका आधारमा बनाइएका कूटनीतिक रणनीति र दृष्टिकोणले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिलाई विकृत बनाएको छ ।’’
अन्त्यमा त्यो सम्पादकीयमा भनिएकाो छ –‘‘अझ विशेष गरी वासिङ्टनले इतिहासलाई गलत बुझेको छ, समयको गलत आकलन गरेको छ र चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी र चिनियाँ जनतालाई गलत बुझेको छ । “नयाँ शीतयुद्ध’’ को विनाशकारी शक्ति विश्व–स्तरीय छ, र सम्पूर्ण मानवताको भाग्य एक चौराहामा उभिएको छ। अमेरिकी राजनीतिक सम्भ्रान्तवर्गले अमेरिका शीतयुद्धको विजेता हो भन्ने विश्वास गर्न सक्छन्, जुन विवादास्पद छ, तर यो निश्चित छ कि अमेरिका “नयाँ शीतयुद्ध’’ को विजेता हुन सक्दैन र आजको छनौटको लागि उसले ऐतिहासिक जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्दछ’’भनेर सम्पादकीय टुंग्याइएको छ ।