( ज्ञानबहादुर तामाङकोऔपचारिक जीवनी)

शिक्षा राष्ट्र निर्माणको आधार हो। कुनै पनि देशको सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक विकास त्यहाँको शिक्षा प्रणालीको गुणस्तरसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ। नेपालमा शिक्षाको पहुँच विस्तारसँगै सामुदायिक विद्यालयहरूको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। यद्यपि, सामुदायिक विद्यालयहरूमा गुणस्तरीय शिक्षाको अभाव, कमजोर सिकाइ उपलब्धि, विद्यार्थी संख्या घट्दै जानु, अभिभावकको विश्वास कमी हुनु जस्ता समस्याहरू देखिएका छन्। यस अवस्थामा सामुदायिक विद्यालयको शैक्षिक सुधार अत्यन्तै आवश्यक भएको छ। सुधारका लागि बहुआयामिक उपायहरू अवलम्बन गर्नु अपरिहार्य छ।

१. सक्षम र उत्तरदायी नेतृत्व विकास

विद्यालयको शैक्षिक सुधारको मूल केन्द्र प्रधानाध्यापक र विद्यालय नेतृत्व हो। सक्षम, दूरदर्शी, इमानदार र उत्तरदायी नेतृत्व बिना विद्यालय सुधार सम्भव हुँदैन। प्रधानाध्यापकले शैक्षिक नेतृत्व प्रदान गर्दै शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक र समुदायलाई एउटै लक्ष्यतर्फ उन्मुख गराउन सक्नुपर्छ। विद्यालय सुधार योजना तयार गरी त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा जोड दिनु आवश्यक छ।

२. शिक्षकको पेशागत विकास

शिक्षक नै शिक्षाको आत्मा हुन्। सामुदायिक विद्यालयको सुधारका लागि शिक्षकहरूको निरन्तर पेशागत विकास अनिवार्य छ। समयअनुसार नयाँ शिक्षण विधि, सूचना प्रविधिको प्रयोग, विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण, मूल्याङ्कन प्रणालीबारे तालिम दिनु आवश्यक हुन्छ। साथै शिक्षकलाई उत्तरदायी, प्रेरित र प्रतिबद्ध बनाउन उचित मूल्याङ्कन, प्रोत्साहन र सम्मानको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

३. विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण–सिकाइ प्रक्रिया

परम्परागत शिक्षक केन्द्रित शिक्षण पद्धतिले विद्यार्थीमा सृजनशीलता र आलोचनात्मक सोच विकास गर्न सक्दैन। त्यसैले बालमैत्री, सहभागीमूलक र व्यवहारिक शिक्षण विधि अपनाउनुपर्छ। परियोजना कार्य, समूह कार्य, प्रयोगात्मक अध्ययन र जीवनोपयोगी सीपमा आधारित शिक्षणले विद्यार्थीको सिकाइ प्रभावकारी बनाउँछ।

४. भौतिक पूर्वाधार र शैक्षिक वातावरण सुधार

शिक्षा गुणस्तरमा भौतिक पूर्वाधारको ठूलो भूमिका हुन्छ। सुरक्षित भवन, पर्याप्त कक्षाकोठा, शुद्ध खानेपानी, शौचालय, पुस्तकालय, प्रयोगशाला, खेलमैदान र सूचना प्रविधि सुविधा अनिवार्य छन्। स्वच्छ, सुरक्षित र आकर्षक विद्यालय वातावरणले विद्यार्थीलाई विद्यालयप्रति आकर्षित गर्छ।

५. पाठ्यक्रम र मूल्याङ्कन प्रणाली सुधार

पाठ्यक्रम समयसापेक्ष, व्यवहारिक र जीवनोपयोगी हुनुपर्छ। स्थानीय आवश्यकता, संस्कृति र सम्भावनालाई समेट्ने स्थानीय पाठ्यक्रम विकास गर्नुपर्छ। मूल्याङ्कन प्रणाली केवल परीक्षा केन्द्रित नभई निरन्तर मूल्याङ्कन, व्यवहार, सीप र क्षमता मापनमा आधारित हुनुपर्छ।

६. अभिभावक र समुदायको सक्रिय सहभागिता

विद्यालय एक्लैले शैक्षिक सुधार गर्न सक्दैन। अभिभावक र समुदायको सक्रिय सहभागिता अत्यन्तै आवश्यक छ। विद्यालय व्यवस्थापन समिति, अभिभावक संघ र स्थानीय निकायबीच समन्वय हुनुपर्छ। अभिभावकलाई विद्यालय गतिविधिमा सहभागी गराई उनीहरूको सुझाव र सहयोगलाई महत्व दिनुपर्छ।

७. सुशासन र पारदर्शिता

सामुदायिक विद्यालयमा सुशासन कायम गर्नु सुधारको महत्वपूर्ण आधार हो। आर्थिक पारदर्शिता, स्पष्ट कार्यविभाजन, नियम–कानुनको पालना र जवाफदेहिताले विद्यालयप्रति विश्वास बढाउँछ। अनियमितता, राजनीति र पक्षपातलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ।

८. सूचना प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग

आजको डिजिटल युगमा सूचना प्रविधि बिना शिक्षा अधुरो हुन्छ। स्मार्ट कक्षा, अनलाइन स्रोत, डिजिटल सामग्री, ई–लाइब्रेरीको प्रयोगले शिक्षण–सिकाइ प्रक्रिया प्रभावकारी बनाउँछ। शिक्षक र विद्यार्थी दुवैलाई प्रविधिमैत्री बनाउनु आवश्यक छ।

९. विद्यार्थी प्रोत्साहन र सहयोग कार्यक्रम

गरिब, दलित, अपाङ्ग, पिछडिएका वर्गका विद्यार्थीका लागि छात्रवृत्ति, दिवा खाजा, निःशुल्क पाठ्यपुस्तक, शैक्षिक सामग्रीको व्यवस्था गर्नुपर्छ। प्रतिभावान विद्यार्थीलाई प्रोत्साहन गर्दा विद्यालयको शैक्षिक उपलब्धि पनि बढ्छ।

१०. निरन्तर अनुगमन र मूल्याङ्कन

विद्यालय सुधार एक पटकको प्रयास होइन, निरन्तर प्रक्रिया हो। शिक्षण–सिकाइ, व्यवस्थापन र परिणामको नियमित अनुगमन तथा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। कमजोरी पहिचान गरी सुधारात्मक कदम चाल्नु आवश्यक छ।

निष्कर्ष

सामुदायिक विद्यालयको शैक्षिक सुधार राष्ट्रिय आवश्यकता हो। यसका लागि राज्य, स्थानीय तह, विद्यालय नेतृत्व, शिक्षक, अभिभावक र समुदाय सबैको साझा प्रयास आवश्यक हुन्छ। गुणस्तरीय शिक्षा बिना समृद्ध राष्ट्र निर्माण सम्भव छैन। त्यसैले सामुदायिक विद्यालयलाई विश्वासयोग्य, गुणस्तरीय र प्रतिस्पर्धी बनाउन उल्लेखित उपायहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन अपरिहार्य छ। सामुदायिक विद्यालय सुधार भयो भने मात्र “सबैका लागि गुणस्तरीय शिक्षा” भन्ने राष्ट्रिय लक्ष्य सार्थक हुनेछ।