रुपक पुरी
नेपालको गाउँ अहिले परिवर्तनको गहिरो दौडबाट गुज्रिरहेको छ । विगतका दशकहरूमा जो जीवनशैली, संस्कार र सामुदायिक सम्बन्ध गाउँले प्रतिबिम्बित गथ्र्यो, त्यो अहिले तीव्र गतिमा रूपान्तरण हुँदैछ । २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाले देखाएको तथ्यांक अनुसार ग्रामीण जनसंख्या करिब ३४ प्रतिशत मात्र बाँकी रहेको छ भने सहरी क्षेत्रमा ६६ प्रतिशत पुगेको छ । यो तथ्याङ्कले स्पष्ट देखाउँछ कि ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरतर्फको जनसंख्या पलायन एक गम्भीर समस्या बन्न पुगेको छ ।
युवा वर्गको रोजगार खोजी, उच्च शिक्षाको अभाव, स्वास्थ्य सेवा पहुँचमा कठिनाइ र आधारभूत पूर्वाधारहरूको कमी जस्ता कारणहरूले धेरैले गाउँ छोडेर सहर र विदेशमा बसोबास गर्ने निर्णय गरेका छन् । २०८०÷८१ को तथ्यांक अनुसार करिब ७ लाखभन्दा बढी नेपालीले श्रम स्वीकृति लिएर विदेश गएका छन् । यसले गाउँमा कृषि र अन्य परम्परागत काम गर्न सक्ने श्रम शक्ति अभावमा पुगेको छ । फलस्वरूप, धेरै खेत बाँझो छन् र खेतीपातीमा गिरावट आएको छ ।
पहिले जहाँ ढिकी, जाँतो, ढिँडो, गुन्द्रुक, झ्याउरे गीत जस्ता परम्परागत सांस्कृतिक अभ्यासहरू गाउँमा सामान्य जीवनको हिस्सा थिए, आज ती क्रमशः हराउँदै गएका छन् । गाउँका वृद्धहरूले लोककथा र सांस्कृतिक ज्ञान पुस्तान्तरण गर्ने प्रथा पनि कम हुँदै गएको छ । विशेषगरी, युवाहरूले आधुनिक शिक्षामा बढी ध्यान दिन थालेपछि परम्परागत ज्ञानलाई प्राथमिकता नदिने प्रवृत्ति देखिन्छ ।
मोबाइल टावर, इन्टरनेट, र विद्युतीय उपकरणहरूको पहुँचले गाउँको दैनिक जीवनलाई सहज र तिब्र बनाएको छ । तर यसले सामाजिक सम्पर्क र सामूहिक जीवनशैलीमा कमी ल्याएको छ । पहिला जहाँ साँझपख गाउँका मानिसहरू झ्याउरे गीत गाएर, सामूहिक रूपमा भेला भएर संस्कार पालन गर्थे, अहिले एलईडी बल्ब र मोबाइल स्क्रिनको उज्यालोमा मानिसहरू एक्लोपनमा डुबेका देखिन्छन् ।
सरकारले ग्रामीण विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधार विस्तारमा धेरै योजना ल्याएको छ । विभिन्न गाउँपालिका र नगरपालिकामा सडक, विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी र डिजिटल पहुँच विस्तार हुँदैछ । तर यी योजनाहरूले तत्काल समस्या समाधान गर्न नसकेको र थप प्रभावकारी रणनीति आवश्यक रहेको देखिन्छ । विशेषगरी, ग्रामीण रोजगारी सिर्जना र स्थानीय उद्योग प्रवद्र्धन गर्ने पक्षमा अझ धेरै ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ ।
गाउँमा फर्कने युवाहरूलाई आकर्षित गर्न शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, रोजगार र मनोरञ्जनका अवसरहरू उपलब्ध गराउन आवश्यक छ । परम्परागत कृषि विधिलाई आधुनिक विज्ञानसँग जोडेर उत्पादन वृद्धि गर्ने, पर्यटन प्रवद्र्धन गर्ने र सांस्कृतिक संरक्षणमा सामुदायिक सहभागिता बढाउने उपायहरू अपनाउन सकिन्छ । गाउँलाई मात्र भौगोलिक ठाउँ नभई हाम्रो पहिचान, संस्कार र इतिहासको आधार मानेर संरक्षण गर्नु आवश्यक छ । गाउँको आत्मालाई बचाउन नवीकरणीय ऊर्जा, जलस्रोत संरक्षण, जैविक कृषि र सामाजिक सहकार्यमा जोड दिनु उत्तम हुन्छ ।
गाउँको विकासलाई प्रविधि र आधुनिकतासँग जोड्दै पनि हाम्रो सांस्कृतिक जरा, आत्मा र जीवनशैलीलाई जोगाउनु आजको मुख्य चुनौती हो । तथ्यांक र वास्तविकता दुबैले देखाउँछन् कि यो चुनौती सजिलो छैन, तर नामुमकिन पनि छैन । साझा प्रयास र नयाँ सोचका साथ हामी गाउँलाई फेरि जीवन्त र समृद्ध बनाउन सक्छौं । गाउँ बचाउनु भनेको हाम्रो पहिचान बचाउनु हो । यो जिम्मेवारी हामी सबैको हो ।
